Jedną z najbardziej znanych opowieści związanych z Kazimierzem Dolnym jest legenda o miłości króla Kazimierza Wielkiego i pięknej Żydówki Estery.
Działo się to około 660–670 lat temu. Król Kazimierz III, z dynastii Piastów, wyruszył w podróż przez Małopolskę w kierunku Lublina, gdzie planował wzniesienie murowanego zamku. W drodze zatrzymał się w niewielkiej miejscowości nad Wisłą, która nosiła jego imię – Kazimierz. Urok okolicy tak go zachwycił, że postanowił spędzić tu więcej czasu.
Podczas jednej z wędrówek król natknął się na źródełko bijące u stóp wzgórza. Przy nim zobaczył dziewczynę nabierającą wodę. Była to Estera, córka żydowskiego krawca Rafaela. Król urzeczony jej urodą zakochał się od pierwszego wejrzenia i odtąd często wracał do Kazimierza, by ją odwiedzać.
Ich uczucie wzbudzało jednak sprzeciw królewskich doradców, a sama Estera była narażona na złośliwe plotki. Aby ochronić ukochaną, Kazimierz kazał wybudować dla niej zamek w pobliskiej Bochotnicy i połączył go tajnym podziemnym przejściem z zamkiem kazimierskim. Według legendy król często przemierzał ten tunel, by spotykać się z Esterą w sekrecie.
Kronikarz Jan Długosz wspominał o Esterze jako o kobiecie niezwykłej urody, z którą król miał dwóch synów – Niemierzę i Pełkę. Według niego to właśnie pod wpływem Estery Kazimierz nadał Żydom w Królestwie Polskim liczne przywileje.
Choć wiele miast rości sobie prawo do historii Estery – m.in. Kraków, Niepołomice czy Sandomierz – mieszkańcy Kazimierza Dolnego są przekonani, że to właśnie tu rozegrała się prawdziwa historia tej niezwykłej miłości.
O losach Kazimierza i Estery pisali między innymi:
– Ignacy Krasicki, Myszeidos, pieśń X (1775)
– Alexander von Oppeln-Bronikowski, Kazimierz Wielki i Esterka (1827)
– Feliks Bernatowicz, Nałęcz. Romans z dziejów polskich (1828)
– Józef Ignacy Kraszewski, Król chłopów (1881)
– Ernest Sulimczyk Świeżawski, Esterka i inne kobiety Kazimierza Wielkiego (1885)
– Samuel Jakub Imber, Esterka (Esterke) (1911)
– Marek Teler, Kobiety króla Kazimierza III Wielkiego (2018)
– Bożena Gałuszewska i Agnieszka Stachyra-Świderska, O miłosnym serc przymierzu o Ester i o Kazimierzu (2002)
Według dawnych miar tunel łączący zamki miał około 30 staj, czyli blisko 4 kilometry długości.